NHIF na miaka 25 ya mageuzi ya kiutendaji na kifedha

Na Iddy Mkwama

MFUKO wa Taifa wa Bima ya Afya (NHIF) umeeleza mafanikio mbalimbali yaliyopatikana katika kipindi cha miaka 25 tangu kuanzishwa kwake Julai 1, 2001, yakihusisha kuimarika kwa hali ya kifedha, kuboreshwa kwa mifumo ya teknolojia, kupungua kwa muda wa kulipa madai ya vituo vya kutolea huduma za afya pamoja na kupanua wigo wa wananchi wanaonufaika na huduma za bima ya afya nchini.

Mafanikio hayo yameelezwa na Mkurugenzi Mkuu wa NHIF, Dkt. Irene Isaka, alipokutana na wahariri wa vyombo mbalimbali vya habari jijini Dar es Salaam, Novemba 6, 2026, katika kikao kazi kilichoratibiwa na Ofisi ya Msajili wa Hazina (OTR).

Katika mawasilisho yake, Dkt. Isaka alieleza kuwa mfuko huo umeendelea kufanya mageuzi ya kiutendaji na kifedha yanayolenga kuhakikisha unakuwa imara, endelevu na wenye uwezo wa kuhudumia idadi kubwa zaidi ya Watanzania, hususan katika kipindi ambacho nchi inaelekea katika utekelezaji mpana wa Bima ya Afya kwa Wote.

Miongoni mwa mafanikio makubwa zaidi katika maelezo yake, ni kuongezeka kwa akiba ya mfuko hadi kufikia Shilingi Trilioni 1.31 mwishoni mwa mwaka wa fedha 2025/26, kiwango kinachoonesha kuimarika kwa uwezo wake wa kifedha na kuongeza nafasi ya kutekeleza majukumu yake kwa muda mrefu.

Kwa mujibu wa taarifa zilizowasilishwa, NHIF imepiga hatua katika kuimarisha mapato na kudhibiti matumizi yake. Katika mwaka wa fedha 2024/25, mapato ya bima yaliongezeka kutoka Shilingi Bilioni 700.11 mwaka 2023/24 hadi Shilingi Bilioni 773.42, sawa na ongezeko la asilimia 10.5.

Wakati huo huo, gharama za huduma za bima zilipungua kutoka Shilingi Bilioni 605.60 hadi Shilingi Bilioni 545.29, jambo lililochangia kuongezeka kwa matokeo ya huduma za bima kutoka Shilingi Bilioni 94.51 hadi Shilingi Bilioni 228.13.

Hatua hiyo inaonesha kuwa, pamoja na kuongezeka kwa shughuli za mfuko, kumekuwa na juhudi za kuboresha nidhamu ya matumizi na usimamizi wa fedha. Aidha, mali za mfuko ziliongezeka na kufikia Shilingi Trilioni 1.063 katika mwaka wa fedha 2024/25, huku akiba ikifikia Shilingi Bilioni 860.15 kabla ya kuongezeka zaidi hadi Shilingi Trilioni 1.31 mwishoni mwa mwaka wa fedha 2025/26.

Mafanikio mengine muhimu yaliyobainishwa ni kupungua kwa muda wa wastani wa kushughulikia na kulipa madai ya vituo vya huduma za afya kutoka siku 120 hadi siku 50. Hili ni jambo lenye umuhimu mkubwa katika mfumo mzima wa utoaji huduma za afya, kwa kuwa vituo vya afya vinahitaji fedha za kuendelea kununua dawa, vifaa tiba, kulipa watumishi na kugharamia shughuli nyingine za kila siku; muda huo wa siku 50 uko chini ya lengo la kisheria la siku 60.

Hatua hiyo imehusishwa na matumizi ya mifumo ya Kidijitali na teknolojia ya akili mnemba (AI) katika uchakataji na uhakiki wa madai. Kwa mtazamo wa kiutendaji, kupunguza muda wa malipo kunaweza kusaidia kuboresha mahusiano kati ya NHIF na vituo vya afya, huku kukipunguza changamoto za kifedha zinazoweza kuathiri mwendelezo wa huduma kwa wagonjwa.

Katika eneo la teknolojia, NHIF imeeleza kuwa imepiga hatua kubwa kwa kuhamisha uchakataji wa madai kutoka kwenye mifumo ya karatasi kwenda kwenye mifumo ya Kidijitali. Mabadiliko hayo yamepunguza matumizi ya fomu za madai kwa asilimia 75 na gharama za kadi za wanachama kwa asilimia 80 kutokana na matumizi ya kadi za Kielektroniki.

Aidha, mradi wa TEHAMA uliotekelezwa kwa kutumia utaalamu wa ndani umeiwezesha NHIF kuokoa Shilingi Bilioni 3.5 katika mwaka wa fedha ulioripotiwa. Sambamba na hilo, mfuko umeanzisha mfumo wa wanachama kujihudumia wenyewe kwa njia ya mtandao na kuunganisha mifumo yake na Mamlaka ya Vitambulisho vya Taifa (NIDA) pamoja na Wakala wa Usajili, Ufilisi na Udhamini (RITA).

Katika mapambano dhidi ya udanganyifu, matumizi ya teknolojia yamekuwa nyenzo muhimu ya kubaini madai yasiyo sahihi. Taarifa iliyowasilishwa na Dkt. Irene inaeleza kuwa, NHIF imefanikiwa kuokoa Shilingi Bilioni 47.26 baada ya kufanya uchunguzi 747. Katika hatua za kinidhamu, vituo 53 vilisimamishiwa mikataba au huduma kwa muda maalumu kutokana na kubainika kwa ukiukwaji.

Katika kipindi cha miaka 25, NHIF imepanua wigo wa wananchi wanaonufaika na huduma zake. Takwimu zilizowasilishwa zinaonesha kuwa, idadi ya wanachama na wanufaika imeongezeka kutoka watu 691,773 wakati mfuko unaanza shughuli zake mwaka 2001/02 hadi kufikia watu 7,109,771 katika mwaka wa fedha 2025/26.

Kwa upande wa wanachama wachangiaji, idadi iliongezeka kutoka 1,196,205 mwaka 2023/24 hadi 1,402,459 mwaka 2024/25, huku idadi ya wanufaika ikiongezeka hadi 5,339,210 katika kipindi hicho. Vile vile, mtandao wa vituo vya huduma za afya vinavyotambuliwa na NHIF umeendelea kuongezeka kutoka vituo 9,041 hadi zaidi ya 10,300, ukiwawezesha wanachama kupata huduma katika hospitali, vituo vya afya, zahanati, maduka ya dawa na vituo vya uchunguzi.

Kwa mujibu wa Dkt. Irene, miongoni mwa maeneo yenye umuhimu mkubwa katika mkakati wa NHIF ni kupanua huduma za bima ya afya kwa wananchi wenye uwezo mdogo kiuchumi. Katika kutekeleza azma ya Bima ya Afya kwa Wote, Serikali imeanza kugharamia bima za afya kwa kaya maskini ili kuhakikisha wananchi hao hawanyimwi huduma za matibabu kwa sababu ya kukosa fedha.

Awamu ya kwanza ilihusisha kaya 276,000 zenye jumla ya wanufaika 1,206,319 katika Tanzania Bara, ambapo Serikali ilitenga Shilingi Bilioni 41.4 kugharamia mpango huo. Hadi wakati wa taarifa hiyo, kaya 198,709 zilikuwa zimepatiwa kadi, sawa na asilimia 72 ya lengo, huku wanufaika 542,829 wakiwa wamepatiwa kadi zao. Aidha, awamu ya pili inahusisha kaya 625,433, ambapo Serikali ilitenga Shilingi Bilioni 93.81, Septemba 2026 kwa ajili ya utekelezaji wake.

Mpango huu una umuhimu mkubwa kwa sababu magonjwa yanaweza kuisukuma familia yenye kipato kidogo kuingia katika umaskini zaidi kutokana na gharama za matibabu. Kwa hiyo, kuwafikia wananchi hawa kupitia bima ya afya ni hatua inayoweza kupunguza mzigo wa gharama za matibabu na kuimarisha usawa katika upatikanaji wa huduma za afya.

Hata hivyo, changamoto kubwa katika kupanua bima ya afya nchini imekuwa namna ya kuwafikia wananchi wanaofanya shughuli za kiuchumi katika sekta isiyo rasmi. Hawa ni pamoja na wakulima, wavuvi, wafanyabiashara wadogo, waendesha bodaboda na mama lishe ambao wengi wao hawana ajira rasmi wala utaratibu wa kudumu wa kuchangia bima ya afya.

Katika kukabiliana na changamoto hiyo, NHIF imeweka utaratibu wa vifurushi vya makundi ambapo kikundi chenye wanachama wasiopungua 10 kinaweza kujiunga kwa gharama ya Shilingi 60,000 kwa kila mwanachama kwa mwaka.

Mfuko pia unapanga kutumia mawakala wa bima, vyama vya ushirika, taasisi za fedha, kampuni za simu na zaidi ya wahudumu 40,000 wa afya ngazi ya jamii ili kuongeza uelewa na kuwafikia wananchi wengi zaidi. Huu ni mkakati unaolenga kuondoa dhana kwamba bima ya afya ni huduma inayoweza kumudu mtu mwenye ajira rasmi pekee.

Katika kuimarisha sekta ya afya kwa ujumla, NHIF pia imechangia maendeleo ya miundombinu kupitia mikopo kwa vituo vya kutolea huduma za afya. Taarifa zilizoripotiwa wakati wa kikao hicho zinaeleza kuwa kupitia mpango wa MEFI, umetoa mikopo yenye thamani ya Shilingi Bilioni 51.15 kwa vituo 493 vya afya tangu mwaka 2007.

Aidha, Shilingi Bilioni 129.2 zimetumika katika Hospitali ya Taifa ya Rufaa ya Kanda ya Benjamin Mkapa kwa ajili ya kuboresha huduma za kibingwa. Mikopo na uwekezaji huo una umuhimu katika kuongeza uwezo wa vituo kutoa huduma, kuboresha miundombinu na kupunguza changamoto zinazoweza kuwakabili wananchi wanapohitaji matibabu.

Kwa ujumla, mafanikio yaliyowasilishwa na Dkt. Irene Isaka yanaonesha mabadiliko katika maeneo muhimu ya uendeshaji wa NHIF, kuanzia usimamizi wa fedha, matumizi ya teknolojia, udhibiti wa udanganyifu hadi upanuzi wa huduma kwa makundi mbalimbali ya wananchi.